TROCHĘ HISTORII

Ziemie obecnej gminy Rutka Tartak podobnie jak i cała północno - wschodnia Suwalszczyzna od początków ery nowożytnej były zamieszkiwane przez jedno z plemion bałtyjskich, znane pod niemiecką nazwą Sudauen (Sudowowie). We wczesnym średniowieczu tereny między Niemnem na wschodzie a Wielkimi Jeziorami Mazurskimi na zachodzie i między dorzeczem Szeszupy na północy a bagnami biebrzańskimi na południu zajmowało bałtyjskie plemię Jaćwingów. Prusowie oraz Litwini nazywali ich Sudowami. I to właśnie oni władali tymi ziemiami aż do XIII wieku. Wraz z zagładą Jaćwingów ziemie tutejsze zmieniają się w pustkowie, a uprawne pola pokrywa rozległa puszcza. Tereny pojaćwieskie po roku 1283 stały się obiektem sporów litewsko - krzyżackich lecz aż do czasów Jagiełły pozostawały “ziemią niczyją”. W dokumentach z XIV i XV wieku określa się ją jako “Puszczę Sudawską”. Od 1422 roku dzisiejszej gminy Rutka Tartak, tak jak niemal całe pojaćwieskie tereny, znalazły się w obrębie Wielkiego Księstwa Litewskiego. Administracyjnie omawiane tereny od 1413 roku należały do województwa trockiego. W wieku XIV Puszcza Sudowska była prawie bezludna. Zapuszczali się tu tylko myśliwi z ziem litewsko - ruskich i polskich. Po jej podziale na: Puszczę Grodzieńską (później Perstuńską), Puszczę Przełomską i Puszczę Merecką ziemie dzisiejszej gminy Rutka-Tartak znalazły się na obszarze tej ostatniej. Omawiane tereny słynęły z bogactwa zwierzyny. Nic więc dziwnego, że już od czasów Jagiełły organizowano tu łowy na grubego zwierza. W puszczy zaczęły powstawać pierwsze siedliska ludzkie. Byli to poddani pełniący rolę strażników zwierzyny - strzelcy i osocznicy (ci ostatni, których zadaniem było zwalczanie kłusownictwa, przeciwdziałanie wyrębom i ochrona zwierzyny, mięli również obowiązek pracy przy nagonce i osaczania zwierzyny podczas organizowanych polowań). Z bogactw puszczańskich korzystać mogli jedynie poddani wielkich książąt litewskich i ich służba z dworów książęcych. Na podstawie odpowiednich zezwoleń pojawili się tu chłopi i bartnicy a po nich smolarze, drwale i rudnicy. Wkrótce puszczę zaczęły przecinać ścieżki i drogi. Najważniejsze z nich trzymały się starych szlaków wodnych m.in. wzdłuż Szeszupy. Powstawały one na skutek coraz szerszego korzystania z puszczy oraz ze względu na konieczność szybkiego docierania do granicy krzyżackiej. Mimo to jeszcze w połowie XVI wieku nie było tu żadnej wsi. Jedynie osocznicy budowali tu swe budy zwane stanami. Pierwsze osady na tych terenach pojawiają się znacznie później. Kadaryszki, Kleszczówek, Pobondzie i Smolniki pochodzą z pierwszej połowy XVII. Wkrótce po nich pojawiają się Ejszeryszki i Postawele. Akcja osadnicza rozwinęła się tu na szerszą skalę w pierwszej połowie XVIII wieku, kiedy w starostwie kadaryskim powstaje pierwsze miasto - Lubowo. Dodać należy, że część wsi (np. Smolniki) położonych było w granicach sąsiedniego starostwa wiżajńsko-siejwejskiego i stanowiło część parafii Wiżajny. Kolejne zmiany administracyjne przyniósł rok 1795, kiedy na mocy porozumień rozbiorowych tereny te stały się częścią tzw. Prus Nowowschodnich. Z dawnych dóbr królewskich oraz kościelnych zaczęto tworzyć nowe, stanowiące własność króla pruskiego jednostki administracyjne zwane “ekonomiami”. Wśród nich była również ekonomia kadaryska. Wyjątkowo poza strefą tej ekonomii pozostała wieś Smolniki, stanowiąc własność wiżajńskich proboszczów. Po roku 1807 na mocy traktatu z Tylży ziemie te znalazły się w granicach Księstwa Warszawskiego, a po Kongresie Wiedeńskim (1815) weszły w skład Królestwa Polskiego. W czasie narodowych powstań tereny te były areną walk. Podczas powstania listopadowego operowały tu polskie oddziały idące na pomoc litewskim i żmudzkim powstańcom zaś podczas powstania styczniowego ziemie te były areną potyczek partyzantów z oddziałami carskimi. Niestety, w obydwu przypadkach walki zakończyły się klęską. Po powstaniu styczniowym, aż do wybuchu pierwszej wojny światowej ziemie te były częścią utworzonej przez władze carskie guberni suwalskiej. Z tego właśnie okresu pochodzi dzisiejsze centrum gminy – wieś Rutka-Tartak. Powstała ona w wyniku połączenia w roku 1874 dwu wcześniejszych osad – Rutki i Tartaku i wkrótce stała się jedną z ważniejszych wsi w ówczesnej gminie Kadaryszki. Podobnie jak większość tutejszych wsi i osad Rutka-Tartak do końca I wojny światowej należała do parafii Lubowo. Po zakończeniu wojny miejscowości dzisiejszej gminy Rutka-Tartak wchodziły w skład trzech jednostkom administracyjnym, gmin: Andrzejewo, Kadaryszki (z siedzibą w Rutce-Tartak) i Wiżajny. Okres międzywojenny to również czas powstania nowego budynku gminy, powołania nowych parafii Rutka-Tartak (1825) i Smolniki (1919), budowy siedziby Korpusu Ochrony Pogranicza. Po II wojnie światowej na omawianym terenie powstają gromady. Ich siedzibami stają się Rutka-Tartak, Smolniki i Kupowo. Od 1973 roku przywrócony zostaje podział na gminy. Część wsi pozostała w granicach gminy Rutka-Tartak, inne weszły w skład gminy Wiżajny. Już jednak po trzech latach zostaje zlikwidowana. Po reaktywowaniu w roku 1984 gmina Rutka-Tartak istnieje w niezmienionych granicach do 2009 roku. Od 1 stycznia 2010 roku w jej granicach znalazły się wsie Jodoziory, Kleszczówek, Polimonie i Smolniki należące wcześniej do gminy Wiżajny. Dziś, obejmująca 28 wsi i licząca 2 600 mieszkańców gmina Rutka-Tartak jest jedną z najaktywniej rozwijających się gmin Suwalszczyzny i Podlasia. Nowe drogi, infrastruktura sportowa, turystyczna i kulturalna, ład i porządek są charakterystyczne dla tej części województwa. Jeśli uzupełnić je bajecznymi widokami wokół Smolnik oraz ponad 1100 hektarami zróżnicowanych form polodowcowego krajobrazu to stworzy się nam obraz, który pociąga swą urodą, któremu trzeba przyjrzeć się z bliska.